”Vi søv på matter over oppvarma golv, dei i senger. Vi skriv bokstavar, dei skriv teikn. Vi kler oss ulikt. Vi et annleis mat enn kinesarane, med våre metallpinnar i staden for trepinnar.” Det er ein av mine (nye) favorittpolitikar, Koreas tidlegare utanriksminister Song Min-Soon, som forklårer kvifor koreanarar har ein anna mentalitet og tenkjer ulikt kinesarane.

Dei tre store austasiatiske landa Kina, Sør-Korea og Japan har mykje til felles. Vi i vesten tenderer mot ikkje å sjå skilnadane, og snakke om austen. Men det er mange viktige skilnadar. Finst det ein enkel måte å seie noko fornuftig om dette på? Finst det ein teikneserieversjon? Svaret er ja, det finst ein teikneserieversjon. Og den stammar frå – ja, ein teikneserie. Den koreanske teikneserieskaparen Won-bok Rhie har skrive ein teikneserie kalla ”Korea Unmasked”, som også er oversett til engelsk. Eg meiner den treff ein kjerne når det gjeld å skildre kulturtrekk eller verdiar hos dei herskande klassar i dei tre landa. Hans versjon går om lag slik:

 Den sentrale verdien eller kulturtrekket i Kina er einskap. Kina er eit kontinent, som består av mange grupper og språk som har sloss seg i mellom. Det kinesiske instinktet er difor einskap. Den kinesiske karakteren for ”ein” betyr også ”den beste” og ”solo”. Einskapen til Kina er også naturleg knytt til at Kina er unike, det beste – ja den einaste eine verkelege sivilisasjonen. Difor viste Kina lite interesse for utlandet i mange hundreår, då kontakten med omverda viste dei at deira kultur og teknologi var overlegen. Og difor er det ubegripelig at ikkje alle – les tibetanarar, uigurar og taiwanesarar – vil vende tilbake til moderlandet si omfavning. Men alle politikarar i Kina trur – og veit – at det vil skje etterkvart, for alle som kan vil i bunn og grunn vere kinesarar. Det gjeld i botn også koreanarar (og kanskje til og med japanarar). Det tek berre litt tid. Kina er – for kinesarane – det einaste eine. Kina er overlegent.

Japanarane er eit homogent folk på ei øy, og har hatt eit naturleg forsvar mot ytre fiendar. Deira fiende har vore naturkatastrofer og kvarandre. Harmoni og fred med kvarandre (og naturen) er difor sentralt. Historia har lært dei at dei ikkje må gå laus på kvarandre. Svaret er å oppføre seg harmonisk, vennleg og høfleg med kvarandre. Med Japan sitt folketal gjeld det å passe på avstanden til andre. Den fysiske og den mentale avstanden. Shakespeare’s ”one man is an island” gjev meining i Japan. Både i Sør-Korea og Japan er videospill populært blant ungdom. I Sør-Korea har interative spill på nett blitt stort, medan dei i Japan helst spelar aleine heime. I Japan er det rom for mange måtar å vere japansk på. Alle tenkelege stilartar og undergrunnskulturar finst side om side på Tokyos gater. Innvandring kan truge den japanske harmonien, men respekt for andre sin (japanske) individualisme er naudsynt for å bevare den.

Koreanarane bur på ei halvøy som har blitt rent over av stormakter i hytt og pine. Det gjer dei eit felles prosjekt. Å sloss mot ein felles fiende når den dukkar opp! Det er Korea mot røkla. Dersom du stendig er truga av dei farlege folka rundt deg, er det ikkje rom for å tenke ulikt eller å filosofere over rett og galt. Ulike stilar og subkulturar er eit sjeldant syn på gatene i Seoul. Du må kunne skilje godt frå dårleg, sant frå usant, svart frå kvitt – og dette skiljet har koreanarane felles. Det ligg i den konfutsianske etikken å tenke hierarkisk. I familien, på arbeidsplassen, i samfunnet. Du må ikkje stille spørsmål ved leiarane dine eller reglane slik dei no eingong er. Konkurranse, leik og moro er likevel ufarleg, ja det er berre bra, då trugselen kjem utanfrå. Så lenge alle følgjer spelereglane. Og så lenge ein alltid er klar for å stå opp for Korea når det verkeleg gjeld. Korea må bevise sin orginalitet, og gjer det gjennom å vise ein lik kultur, eller ortodoksi om du vil.

Ein teikneserieversjon høyrer heime i hefta form ved nattbordet vil du kanskje seie. Den høyrer heime i bakhovudet vil eg seie. Song Min-Soons opplisting av kulturskilnadar for meg er til dømes typisk koreansk; Han markerer ein koreansk orginalitet overfor meg. Japans sterke motstand mot all innvandring (langt sterkare enn i Sør-Korea og Kina) kan ikkje forklårast økonomisk, men kanskje kulturelt.

Då er eg komen til Helsinki for mellomlanding, og Asia-turen min er over!

Til lunsj: Det er ikkje kvar dag ein får møte ein verkeleg topp klasse politikar. Det gjorde eg til lunsj i dag. Tidlegare utanriksminister Song Min-Soon er frå det demokratiske partiet (Kim Dae Jung sitt parti, eit slags sosialdemokratisk parti) og sit i utanrikskomiteen. Han er analytisk, kunnskapsrik, strategisk og har sterke meiningar. Men gjennomført sympatisk, interessert og aldri overlegen.

Han bidrar med dei mest interessante perspektiva vi har fått hittil på turen om Nord-Korea, regionalt samarbeid og USA. Eg kjem attende til han.

Til middag: Mottakelse med norske veteranar frå Koreakrigen. Alle offisielle møte startar med at vi blir takka for det norske feltsjukehuset vi hadde her under koreakrigen. Til saman 600 nordmenn gjorde teneste her. Det var det første norske FN-oppdraget utanlands. Veteranane har gode, men også sterke og dramatiske minne frå tida her. Dei er sterkt knytt til landet, og det er stort for dei å kome attende til 60-års jubileet for krigen. For meg er det stort å hilse på dei og oppleve deira stoltheit, men også kor imponert dei er over Korea. Det er laga ei bok og ein film om Normash (som det norske feltsjuke vart kalla) om eg vil anbefale.

Sør-Korea er eit økonomisk mirakel. Landet var eit lutfattig u-land etter koreakrigen, men har i dag eit BNP på nivå med søreuropa. Dei er verdas tolvte-trettande største økonomi. Ein vekststrategi bygd på industrialisering og utvikling av teknologi gjennom eksportsubsidiar og proteksjonisme – men ikkje demokrati, det kom først i 1987 – var ein stor suksess. Først med enkle, arbeidsintenive eksportprodukt, så med tungindustri, bilar og forbrukarteknologi. Sør-Koreas vekst så vel som dei ”asiatiske tigrane” sin suksess med ei liknande oppskrift er tema for ein eigen litteratur. Den var sterkt i strid med rådande økonomisk ortodoksi, og bidrog til å endre synet på kva som kan få eit land ut av fattigdom.

Mindre kjent er det at dei heile vegen har investert stort i humankapitalen. Satsa på folk sine kunnskapar. Sjølv vektlegg dei dette sterkt. Allereie på 50-talet hadde dei eit arbeidsvillig folk med betre utdanning enn fattigdomen skulle tilsei. Seinare har både staten og familiar satsa på utdanning. Landet har ein sterk kultur for at skulegang er viktig som også når ut til dei fleste familiar. Den sterke arbeidskulturen, ein variant av den protestantiske etikken, er også ei viktig forklåring.

Ein utruleg suksess. Eit land som på to generasjonar har teke eit steg andre har brukt fleire hundreår på. Det er viktig å slå det fast før vi set i gang med problema. For Sør-Korea kan få store problem.

I eit økonomisk språk: Sterke veksthemmarar som låge fødselstal og låg produktivitet, som økonomen Kang Dongsoo ved tenketanken Korea Development Institute (KDI) formulerer det . I eit meir menneskeleg språk: Ein arbeids- og konkurransekultur som hemmar familieliv og kreativitet.

Eg har, kjære lesar, i dramatiske ordelag fortalt deg om kor ille det kan gå med Japan med ei fødselsrate på 1.3. Sør-Korea har om lag 1.1. Eg har brukt opp heile mitt dramatiske vokabular. Eg skal difor ikkje tvære ut dette. Det er mykje av dei same forklåringane som ligg bak, kulturelle og økonomiske. Eg trur dei verkar vel så sterkt her som i Japan, og det er tydeleg at dei har kome kortare i å snakke om og gjere noko med problemet. I Japan var det stor debatt om fødselstal, mange forslag i lufta og interesse for den nordiske modellen. Her er det mindre av alt dette.

Men interessant nok; innvandring verkar å vere ein meir tenkbar tanke i Sør-Korea. Landet har allereie ein del innvandrarar frå andre asiatiske land, utan at eg har fått tak i tala. På “The Presidential Commision for Future and Vision” kan dei også fortelje oss at vert arbeidd med eit forslag om å innføre dobbelt statsborgarskap i Korea. Den viktigste tanken bak er å tiltrekke seg utvandra koranarar, til dømes dei mange som bur i USA. Då kan dei flytte til Korea men halde på rettane sine i USA. Dei understrekar også tydeleg at eit eventuelt slikt steg vil innehalde eit høve til streng prioritering av dei med rett utdanning og bakgrunn. Det er målretta arbeidsinnvandring vi snakkar om.

Ein grunn til fråværet av debatt kan vere at dei sterkare enn i Japan (verkar det som) har dei eit anna særtrekk. Ein arbeids- og konkurransekultur som til no har vore ein enorm fordel, men som kan slite med å vere levedyktig i framtida.

Evan Ramstad er sjef for Wall Street Journal sitt Seoul-kontor. Han fortel meg om arbeidsdagane på kontoret der han arbeider i lag med ein del koreanarar. Dagen startar sakte med aviser og kaffe mellom 8 og 9. Ei lang lunsjpause midt på dagen. Ei ettermiddagspause. Ut til middag i sekstida, men tilbake på kontoret etterpå om sjefen er der. Ein kan aldri gå heim før sjefen. Ut og drikke etter jobb, det er ein sterk drikkekultur med sosialt press om å vere med. Andre stadfestar dette mønsteret. Ikkje for alle sjølvsagt, men for mange – også familiefedre. Sør-Korea har, saman med Japan, lågast produktivitet i OECD-området. Ikkje så overraskande når ein høyrer om arbeidsdagen.

Assistant Professor Layne Hartsell ved Sunkyunkwan universitetet fortel om møtet med koreanske studentar. Dei har gode basiskunnskapar, ikkje minst i mattematikk og naturfag. Derimot er dei utrena i å vurdere ein påstand, resonnere rundt eit problem eller foreslå ei løying. Aller minst presentere den for andre. Han seier at dei manglar kreativitet. Dei er gode ingeniørar, men dårlege på spørje seg kva ingeniørkunsten kan brukast til. Mykje forsking og utvikling her skjer gjennom samarbeid med utanlandske forskarar der dei kan utfylle kvarandre. Dette gjeld sjølvsagt heller ikkje alle, men mange.

Forklaringa er kanskje å finne i det konkurransebaserte skulesystemet og arbeidskulturen. For den koreanske middelklassen er det vegen oppover i samfunnet. Barnehage skal førebu på skule, med formell læring frå 4-årsalderen (for dei få som går der). I skulen er det sterke konkurransekrav. Dei som vil at ungane skal bli best kan fylle på med kveldsskule, så karakterane blir gode nok. Det er ikkje noko for dei få; Det store fleirtalet får privatundervisning vert det sagt her, og ved nemde KDI seier dei at det er vanleg å bruke 20-30% av inntekta si på utdanning for ungane. Ungane konkurrerer, og foreldra med dei. Dei konkurrerer om å kome inn på eit så godt universitet som mogeleg. Universiteta er tydeleg rangert, og avgjer i stor grad vidare sjansar. Godt universitet = god jobb, men også godt nettverk, noko som er viktig i dette samfunnet.

På overflata er Sør-Korea gode på utdanning. Best i Pisa, 80% startar på høgare utdanning. Bak overflata skjuler det seg ein sterk konkurransekultur med lange skuledagar, innlæring gjennom pugging og sterk utsiling. Prisen på utdanning må reknast med når foreldre vurderer om dei kan få barn.

For meg framstår ikkje dette som eit godt liv, om eg er aldri så mykje eit konkurranemenneske. Eg meiner politikk handlar mykje om å la oss menneske ha ein bra barndom, god helse, tid til kvarandre. Det ser heilt sikkert mange koreanarar annleis på.

Men eg tvilar også på om det er framtidsretta for økonomien. Prisen på utdanning bidrar til dei låge fødselstala. Arbeidskulturen bidrar til både det og den låge produktiviteten, samt vanskar med å få kvinner inn i arbeidslivet.

Eg trur skulesystemet, arbeidskulturen og konkurransekulturen har vore ei stor føremon i ein teknologisk industriell produksjonsøkonomi. Eg trur ikkje det er tilfelle når dei må heve produktiviteten, og ta overgangen til ein meir tenestebasert økonomi. Og det er nettopp et som vert utfordringa framover. Begge deler krev kreativitet, samarbeid og betre måtar å organisere seg på.

Tenk deg at du er ingeniør, eller selgar i eit reisebyrå. Du oppdagar eit problem med produktet. Held du fram med å gjere det du har fått beskjed om, melder du frå om problemet og ventar på ny beskjed eller løyser du problemet på staden og melder så frå for å få til ei endring?

Eller du deltek, som ingeniør eller seljar, i ei prosjektgruppe som skal utvikle eit nytt produkt. Korleis er det organisert? Får du beskjed om å gjere oppgåvene dine, melde frå om synspunkta dine om du har nokre eller å finne løysinga på problemet saman med andre?

Den store produktivitetsgevinsten i framtida ligg i kreativitet og organisering. Fordi det er effektivt, men også fordi det gjer folk meir ansvar og eigarskap til jobben. Dersom vi vil ha fram dette – anten fordi vi meiner det kan gjere livet betre og meir meiningsfylt for folk eller fordi vi vil ha opp produktiviteten – må vi forme utdanningssystemet og arbeidskulturen etter det.

Eg generaliserar. Eg forenklar. Ikkje minst fordi ein i Seoul kan møte haugevis av flinke folk utdanna på amerikanske toppuniversitet. Men eg trur Sør-Korea (og Japan) har ei stor utfordring. Delar av det ligg nok i kulturen deira, delar av det i vekstmodellen og politikken. Men hei, både Noreg og mange andre land har klart å endre både kultur og politikk. Har vi klart det, kan i alle fall dei klare det. Etter berre tre dagar i landet har eg ei sterk kjensle av at dei kan klare det meste. Anten kjem dei til å motbevise at konkurransekulturen er eit problem, eller så kjem dei til å endre den.

Dei har gått frå u-land til industristormakt på eit halvt hundreår. Då kan dette flotte landet få til det meste.

Vi, ei gruppe nordmenn og nokre amerikanske offiserar, fotograferer og ser mot Nord-Korea. Der ser vi på ei gruppe nordkoreanske turistar. Dei ser på oss, og fotograferer. Aldri skal vi møtast, og lite veit vi om dei andre si verd.

Scena er grensa mellom Sør- og Nord-Korea, demarkasjonslinja i den demilitariserte sona (DMZ). Bak (sjå biletet) er det nordkoreanske hovudbygget. Det ligg tre enkle bygningar på sjølve grensa, bygg som vert brukt av begge sider. Aldri samtidig, dei har dører på kvar side av grensa som kan låsast av. Det står soldatar på kvar side av grensa, få meter frå kvarandre. Dei sørkoreanske vender mot Nord-Korea. Det gjer også dei nordkoreanske. Dei skal hindre at folk rømmer over grensa.

Vi er ikkje aleine som besøkande. Det er ein eigen turistindustri på grensa, med rundturar, kikkertar og – litt smaklaust synest eg – ein souvenirbutikk. Men eg er med på det. Det er turisme basert på interesse for Nord-Korea og draumen om gjenforening, men også på å gjere narr av dei. Av Absurdistan, som ein offiser i Neutral Nations Supervisory Commision (NNSC) kallar det.

Det kan verke som Absurdistan. Men aller mest er det ei tragedie. Det var Noregs analytiske og dyktige ambassadør i Seoul, Didirik Tønseth, som først formulerte det for meg. Det er ikkje først og fremst noko å skremme med og gjere narr av, det er ei djup tragedie.

22 millionar menneske lever i den djupaste fattigdom. Mange sultar, dei manglar straum, store delar av landbruket vert drive umotorisert. Ernæringa har gjort at gjennomsnittshøgda er blitt markert lågare enn i Sør på 50 år. I eit land som ved utbrotet av Korea-krigen i 1950 var rikare enn sør på grunn av større ressursrikdom. Det er ein brutal dom over isolasjon. Og over eit tyrannisk diktatur.

I 2008 gav USA 500.000 tonn ris til Nord-Korea. 177.000 tonn vart utlevert, så vart det usemje om 13 koreansktalande amerikanarar kunne delta i utdelinga, eller om det berre skulle vere 7. Nord-Korea er livredd for utanlandsk kontakt med folket. Då det ikkje vart semje på dette punktet vart amerikanarane kasta ut, og resten av risen kom aldri fram.

Det same året skaut ein nordkoreansk tryggingsvakt ei sørkoreansk kvinne. Landa var blitt samde om å starte sørkoreansk turisme til eit vakkert område i nord, innan klårt definerte grenser. Ho gjekk utanfor grensa. Sør-Korea krevde at hendinga skulle granskast av dei to landa i lag. Nord-Korea nekta, og turismen vart avslutta. Med det forsvann 35 millionar dollar årleg i sårt tiltrengt hard valuta frå nord.

Nær grensa har nordkoreanarane bygd opp ein propagandalandsby. Flotte moderne hus, og verdas høgaste flaggstang. Men ingen bur der. Mange av husa er tomme innvendig. Det er bygd opp for å sjå bra ut frå sør, men avslørt av etteretning. (Biletet til høgre er teke mot Nord-Korea, med flaggstanga i propagandalandsbyen midt i biletet. Merk at det ser ut om den har ei glorie rundt seg!)

Det er mange slike historiar. Om eit irrasjonelt og forhistorisk regime som ikkje bryr seg om sitt eige folk, men kjempar desperat mot alle.

Konflikten har vore slik sidan Korea-krigen tok slutt. Etter at Nord-Korea gjekk til angrep på sør i 1950 bølga kampane fram og tilbake. USA og andre land kom med på sør si side, Kina kom med på den andre. I 1953 stod partane på kvar si side av dagens grenser, og det vart det semje om ei midlertidig våpenkvile. Den gjeld framleis, sjølv om Nord-Korea formelt ikkje anerkjenner den lenger. FN-oppdraget som støtta Sør-Korea under krigen står framleis, og saman med NNSC (om vart oppretta i samband med våpenkvila) overvakar dei avtalen om våpenkvile.

I år 2000 vart den gamle opposisjonelle og demokratiforkjemparen Kim Dae Jung president, og tok til orde for ei oppmjuking – solskinnspolitikken. Han møtte Kim Jong Il i det første av to toppmøte same år. I tillegg til bistand og politisk dialog vart det oppretta to kontaktpunkt mellom landa. I tillegg til det nemnde turistområdet var det Keusong industripark, der sørkoreansk kapital og teknologi og nordkoreansk billeg arbeidskraft møttest i næringssamarbeid. Solskinnspolitikken vart effektivt avslutta av den konservative presidenten Lee Myung-bak då han kom til makta i 2008. Med unnatak av Keusong industripark er det lite eller ingen kontakt i dag. Det nordkoreanske angrepet på marinefartøyet Cheonan i år har ikkje gjort det enklare.

Kva vil skje? Får regimet atomvåpen? Bryt det saman? Blir det éit Korea?

Eg veit ikkje. Ingen veit. Særleg er det vanskeleg å vite om regimet vil falle fordi vi veit så lite om landet. Det er likevel mogeleg å spekulere litt, ikkje minst på basis av kva dei tunge aktørane rundt vil. Då er mitt stalltips at lite vil skje.

Ingen har interesse av at Nord-Korea utviklar atomvåpen. Både Kina, Russland, Korea og USA er redd for det, og vil difor ha gode sjansar til å få til eit godt samarbeid om å hindre det.

Men kven har eigentleg interesse av eit gjenforent Korea, den offisielle draumen til Seoul? USA kan nok like tanken dersom det skjer på deira premissar, men har lite eiga makt til å gjere noko med det. Kina (og Russland) likar det dårleg. Dei fryktar det, fordi det betyr at dei får USAs allierte heilt opp til sine grenser.

Kanskje ikkje Sør-Korea heller? Korea har ei stolt historie som ein nasjon i store delar av det siste tusenåret. Dei fleste i Sør-Korea er for eit samla Korea om du spør på gata. Men dei er neppe villig til å betale prisen. Tenk deg at ei verdas sterkaste industrimakter skal absorbere eit av verdas fattigaste folk. Betale for utvikling, integrere folk utan evne til å fungere i eit moderne samfunn. Dette er ikkje som den tyske samlinga, meir som om to planetar skal slå seg saman. Det er lett å merke at den koreanske einskapsdraumen er blanda med ein god dose nedverdigande haldningar til folka, ikkje berre styresmaktene, i nord.

Det mest trulege scenariet kan vere at Nord-Korea blir eit land, der vi må bidra til oppmjuking og regimeendring som best vi kan. Det er den dominerande analysa i Sør-Korea, frå forskarar og utanlandske observatørarar såvel som politikarar. Kina vil ikkje tillate noko anna seier dei. Då må vi stille oss spørsmålet om korleis vi best bidrar til at folk i Nord-Korea kan få det betre, og bli fri.

I dag er landet totalt isolert. På grunn av eigne leiarar sin dumskap, ja. Men det er folket som vert ramma. Sør-Korea har mindre kontakt enn før, dei får ingen tradisjonell bistand og få andre land enn Noreg gjev humanitær hjelp. Det er smart begynne i den enden som oftast gjer meining. Vi må påverke folk sine hovud. Den kalde krigen vart ikkje vunne militært, det var menneska sine hovud vesten vann. I Kina er det ei endring i politisk tenking hos leiarane som fører til endring, ikkje isolasjon og militærmakt.

Dette er ikkje lett overfor Nord-Korea. Det er eit brutalt diktatur som systematisk bryt menneskerettane, og styresmaktene gjer alt for at vanlege folk ikkje skal ha kontakt med utlandet. Observatørar her meiner likevel det er meir kunnskap om verda utanfor gjennom telefon, radioar og munn til munn frå dei som veit noko.

Det må vere meiningsfylt for det internasjonale samfunn å vurdere korleis vi kan søke å ha kontakt med Nord-Korea. Noreg bør også vere i dialog med andre land om det er rett å ikkje yte nødhjelp til folket. Vi og andre bør også stadig vurdere om det finst måtar å gje bistand på som ikkje går til regimet. Utvikling av landbruket? Miljø og energi (Nord-Korea har blant verdas største CO2-utslepp pr capita). Om det er mogeleg å engasjere seg på ein måte som skapar kontakt og gjev hjelp meir enn det styrkar regimet er vanskeleg å seie. Men både Noreg og verda treng å tenke gjennom det.

Ingen veit kva som vil skje. Alle fryktar at landet utviklar kjernevåpen, eller at landet bryt saman i kaos, medan det offisielle målet om eit sameint Korea verkar lite realistisk. Eit regime som hanglar seg vidare er truleg mest realistisk. Då er det kanskje verdt å gje input til folk sine hovud?

Under: Bilete mot Keusong i Nord-Korea, kikkertar i forgrunnen. Meg foran eit grensegjerde, den nordkoreanske superflaggstanga i bakgrunnen. Peter N Myhre og eg inne i eit av husa som ligg på grensa. Nærare bestemt i den delen av huset som ligg på nordkoreansk side, rett ved døra ut til den sida. Heilt lovleg, bevokta av ein sveitsisk major.

Har byrja å samle inntrykk av Sør-Korea, og skal kome tilbake med meir analyse og synspunkt seinare i dag. I går hadde eg diverse introduserande møte til landet, særleg med økonomi som tema. I dag har eg vore på museum, palass og fleire møte. 

Landet har hatt ei fantastisk økonomisk vekst dei siste femti åra. Utfordringane når det gjeld demografi minner om Japan, men arbeids- og konkurransekulturen er kanskje enno meir framtredande her. Korea har ei stolt historie, men også ei tragisk historie – ikkje minst i det halve hundreåret før andre verdskrigen. Det pregar nok landet enno, der det ligg i interessesfæren til Kina, Japan, Russland og USA.

I dag er Seoul ein moderne storby, men også ein by prega av konfusianismen og tradisjon. Koreanarane har lært seg å vere samla mot ytre fiendar, men er samstundes eit polarisert samfunn – regionalt, sosialt og kjønnsmessig.

Meir om dette seinare – no skal eg på koraensk barbeque.

Smil, små bukk og vennlege forsøk på å snakke engelsk er det som møter meg ved kvart stoppunkt gjennom flyplassen i Hiroshima. Japanarane er gjennomført høflege, så gjennomført at det verkar som dei meiner det. Då vi tok Shinkansen (det superpresise, superkomfortable japanske lyntoget) frå Tokyo la eg merke til at konduktørane gav oss eit kort og korrekt bukk kvar gong dei kom inn i ei ny vagn. Som om dei sa ”Har de de bra alle saman? Her er eg igjen, til teneste for dykk”. 

Sjølv ein uformell og uoppmerksam nordmann legg merke til og set pris på det.

Eg er nett landa i Seoul no. Vi besøkte freds- og minnemuseet i Hiroshima i går. Eg treng å tygge litt på inntrykka frå det før eg skriv om det i ro og mak – kanskje i kveld.

PS! Eg har funne att eit par ting i Tokyo, for å seie det slik. Det eine er god fisk. Sjømaten i landet er fantastisk. Det er i stor grad bygd på suverene råvarer (mellom anna frå Noreg). Ivar Krisiansen frå Høgre og Nordland sa til meg at Japan hadde endra norsk fiskerinæring med sine knallharde kvalietskrav. Kvardagsmaten også bygger på kvalitetssjømat. Tenk kva vi kunne få til av god kvardagsmat i Noreg.

Det andre er godt utval av gode plater. LP-plater. Før var bruktbutikkane og antikvariata fulle av god vinyl. I eit drøyt tiår har eg lurt på kor platene er blitt. No veit eg svaret. Dei er i Tokyo. Den byen er også himmelen for plateelskarar.

Japan er mellom. Mellom to kulturar. Mellom verdas to supermakter, USA og Kina. Mellom si nære fortid som økonomisk mirakel og ei meir usikker framtid. I dette klimaet står landet overfor to fundamentale vegval.

Japans eine vegval dreier seg om kva lag dei skal vere på i framtida. Som Mure Dickie, sjefredaktør for Financial Times i Japan, formulerte det. Er Japan på det kinesiske eller det amerikanske laget i framtida?

Japans næraste og viktigaste allierte er det landet dei gjekk til angrep på i 1941, og som seinare slapp to atombomber over byane Hiroshima og Nagasaki. Det krevst ei særleg pragmatisme for å få til det. Eg kjenner knapt andre døme. Sjølv om det finst skepsis mot USA i Japan, ikkje minst knytt til den amerikanske stillehavsbasen på øya Okinawa, er den politiske eliten i hovedsak samde om dei sterke banda til USA. Det er Japans tryggingsgaranti mot sine asiatiske naboar.

Det er ein garanti dei treng. Sjølv om det ikkje er eit langt historisk fiendskap mellom dei austasiatiske maktene, var perioden som byrja med Meiji-regimet i 1868 og enda med den andre verdskrigen særs brutal. Japan var i denne perioden ei imperialistisk regional stormakt som stod bak grove overgrep både i Kina og på Koreahalvøya. I 1894-95 vann Japan over Kina i krigen om kontroll over Korea-halvøya. I etterkant av dette okkuperte dei Taiwan. Frå og med 1905 okkuperte Japan Korea, frå 1931 Manchuria (nordaustkina) og frå 1937 var dei i krig med Kina. Det var først tapet i andre verdskrigen som gjorde slutt på Japans imperialisme.

Det er framleis sterke spenningar mellom Japan, Korea og Kina. Det ustabile Nord-Korea vert oppfatta som ein sterk trussel i Japan. Såra etter andre verdskrigen er enno ikkje fullt ut lega overfor Sør-Korea.

Likevel; Det er tilhøvet til Kina som gjeld. Kina og Japan støter stadig saman i små episodar. Dei siste dagane har arrestasjonen av ein kinesisk fiskebåtkaptein i japansk farvatn skapt sterke kinesiske protestar. USAs visepresident gjekk då ut med klår støtte til Japan. ”Eit betre tilhøve mellom USA og Kina går via Tokyo” er han sitert på i Japan Times 22.9.

Japanske styresmakter er uroa over den sterke opprustninga Kina gjennomfører. Kina sitt forsvarsbudsjett har i over 20 år auka med minst 10% årleg. Det var på 21.5 mill Yuan i 1988, og er no på utrulege 520 mill Yuan (i tillegg hevdar amerikanarane at det reelle forsvarsbudsjettet er om lag dobbelt så høgt). Budsjettauken har gjort det mogeleg å auke talet på kampfly og marinefartøy kraftig.

Dei siste åra er det observert ein auke i kinesisk militær aktivitet både i Sørkinahavet og Gulehavet. Så sterkt uroar det naboane at det på siste ASEAN-møte var 12 land som protesterte mot det. I følge Yoichi Funabashi, sjefsredaktør i den japansk storavisa Asahi Shimbun, vert det frå kinesisk side no ymta frampå om å legge større vekt på Kinas interesser i desse havområda.

Ingen mindre konfrontasjonar kan hindre at hovudtrekket i tilhøvet mellom Kina og Japan er økonomisk integrasjon. Kina er no Japan sin viktigaste handelspartner, ein posisjon dei har teke frå USA. Det bur 50.000 japanarar i Shanghai. Kinesarar kjøper seg opp japanske selskap i stor stil kan Japan Times melde 21.9. Den økonomiske integrasjonen i austasia er særs sterk. I snitt er no 58% av handelen i Austasia interregional, mot 40% i 1990. Til samanlikning er 65% av handelen i EU interregional (altså innan EU).

Det er dette som får professor i økonomi Eisuke Sakahibara til å utbryte at Kina og Japan bør bli Asias Frankrike og Tyskland. Samanlikninga haltar sjølvsagt, men har ein openbar kjerne; To gamle fiendar, og regionens viktigaste land, som blir økonomisk integrert. Den same Sakahibara tenkjer også høgt om vidare aust- og søraustasiatisk integrasjon og behovet for ei sterkare politisk overbygning over det.

Japan står altså mellom sin tryggingsgaranti frå USA og sin økonomiske integrasjon med Kina og resten av regionen. Dei prøver sjølsagt å balansere dette. Det vert også hovudstrategien framover. Det gjer jo landet ei viktig rolle at dei er eit av få med ei særleg tett binding til både USA og Kina. Samstundes vil det kome situasjonar og politisk val som vil peike den eine eller den andre vegen. I japansk politikk er det ei tydeleg konfliktlinje mellom dei som understrekar banda til USA og dei som vil ha ei sterkare Asia-orientering.

I fjor vann det demokratiske partiet valet, og avløyste eit halvt hundreår med så og seie uavbrutt styre av det liberaldemokratiske partiet. Den nye regjeringa forsøke å orientere Japan noko meir mot Asia, og får kritikk for å skusle bort tilhøvet til USA.

Det er etter mitt syn openbart at Asia-dimensjonen i Japansk politikk vil bli styrka framover. Asia integrasjon vil halde fram, og Japan vil vere ein sentral del av det. Samstundes ber ikkje Asias vekst berre i seg kimen til samarbeid, men også til konflikt. Difor vil Japan så langt som mogeleg halde USA inne og halde på det tette samarbeidet over stillehavet.

Det andre vegvalet er om Japan skal utvikle ein velferdsstat inspirert av Europa.

I tiåra fram mot 90-talet var Japan verdas økonomiske mirakel og ein populær økonomisk modell. Dei siste tiåra har vore tyngre. Tre store kriser har halde økonomisk vekst og utvikling tilbake, og låge barnetal (som eg har skrive om her) gjev store utfordringar for framtida.

I møtet med denne utfordringa kan Japan anten velge å utvikle vidare ein økonomisk modell frå dei dei har kulturelt felleskskap med, Austasia og USA. Asiatisk arbeidsmoral og kollektivisme blanda med amerikansk entrepenørskap og skattenivå har skapt landet sin økonomiske framgang. Men lite tyder på at denne modellen kan løyse problema dei møter i dag. Arbeids- og familiemønsteret i landet held barnetala nede.

Japan må velge om dei vil gå i retning av ein europeisk velferdsmodell for å gjere det lettare å få barn, og dermed sikre grunnlaget for velferden i framtida. Kulturelt vil det vere framand for Japan. Men økonomisk vil det vere ei naturleg utvikling av landet. Dei har dessutan mange føresetnadar for ein velferdsstat på plass; høg tillitt til styresmaktene, erfaring med velferdsordningar gjennom arbeidslivet og ein sterk privat sektor. I tillegg har landet relativt små løneskilnadar og er meir homogent enn det Noreg var for 60 år sidan. Omfattande innvandring – ei anna mogeleg løysing – verkar å vere enno meir utenkeleg i japansk kultur.

Valet av retning i sosial og økonomisk politikk vil ha avgjerande innverknad på landet vidare.

Fisk og folk

Noreg er for verda først og fremst kjent for fred og fisk skal tidlegare utanriksminister Jan Petersen ha sagt. Så også i Japan; Nobels fredspris og laks var dei to tinga leiaren av utanrikskomiteen kommenterte då ho møtte oss.

For meg er dei to høgdepunkta i Tokyo så langt fisk og folk.

Japan er ein stor eksportmarknad for norsk fisk. Vi eksporterer for om lag 2 mrd kroner. Halvparten av verdien er laks (30.000 tonn), makrell er litt mindre (men 80.000 tonn) og så er det litt lodde og kongekrabbe. Dei lagar deilig sushi og sashimi av laks og makrell, og lodda grillar dei heil slik eg ofta har spist småfisk ved Middelhavet. Kvifor ikkje i Noreg?

Men først og fremst er jo maten er fantastisk. Det er som å vere i sjømathimmelen, med deilig fisk og skalldyr til alle måltid. Dersom ein i tillegg likar ris tre gonger om dagen og Miso-suppe (bønnebasert suppe) eit par gonger er det berre å fråtse i godt tilbredt mat av gode råvarer. Bileta under er frå fiskemarknaden.

Folk gjer eit like godt inntrykk som fisken. Eg kan hugse frå tida mi som ryggsekkturist på 90-talet at eg syntes japanarar var hyggelege. Det inntrykket er forsterka. Dei er høflege, uhyre hjelpsame og stort sett særs vennlege anten det er på gata eller i ein butikk du støter borti ein person. Dette er då også eit land med minimal kriminalitet, til trass for at Tokyo må vere paradis for lommetjuvar.

Ved sida av ser du biletet eg tok ved fotovergangen ved Shibuya stasjon, der visstnok opptil 3000 personar passerer gata kvar gong det vert grønt lys!

Ny versjon 22.9

Kva skjer i eit land som har det lågaste talet på barnefødslar i verda og det høgaste talet på sjølvmord? Denne artikkelen kjem til å gje eit negativt og trist bilete av Japan. Eg kjenner difor at eg må starte ed å seie kor positiv eg er både til landet og folka her. Japanarar er gjenomgåande vennlege, høflege og hjelpsame med framande. Dei er utruleg lette å like. Landet har utvikla strålande høgteknologi, mange internasjonale kulturstørrelsar, har høglevealder og god folkehelse, lite kriminalitet og relativt små sosiale skilnadar.

Likevel, det er ikkje framtidsoptimisme landet er prega av. 1.37 seier ei kjelde, 1.29 seier ei anna. Nye tal skal presenterast no og dei skal visstnok vise nedgang. Eg snakkar om fødselraten. Sjå vekk frå om det eine eller det andre talet er riktig, det er uansett dramatisk.

Fødselsraten er enkelt nok eit uttrykk for kor mange barn som vert fødd i høve til talet på kvinner i fruktbar alder. For å oppretthalde folketalet (utan innvandring) må fødselsraten vere om lag 2.1. Noreg har nesten det, men mange land i Europa slit med lågare fødselstal. Det er kombinasjonen av låge fødselstal og store etterkrigskull som no vert gamle som er den europeiske “eldrebølga”. Gløym vår endrebølge, den er berre ein liten i dipp i forhold til søreuropa. Som igjen berre er mild bris i høve til Japan.

La meg illustrere problemet med nokre tal.

Japanarane får få barn, men dei har god helse og lever lenge. Nesten 25% av japanane er i dag over 65 år. Det er den høgste andelen eldre i noko land. Men det er estimert til å stige til 40% innan 2050. Då skal kvar person arbeide nokså mykje for å finansiere eit godt liv for dei eldre.

Japan har i dag 127 millionar innbyggjarar. Det talet er estimert til å synke til under 90 millionar i 2055. Ein nedgang i folketalet på 30%! Rett nok er det trangt her, men det får vere grenser. Det vil ha enorme konsekvensar for arbeidsliv, velferd og heile økonomien til landet. Det vil også – dersom det går slik – ha ein veldig effekt på Japans internasjonale posisjon. Dei er no særs oppteken av at Kina har passert dei som verdas nest største økonomi, men dei er framleis ein klår nummer 3. Med ei utvikling som den skissert her vil ei rekke land vere i posisjon til å passere eller nå opp til dei. Japans demografi er difor ikkje berre eit spørsmål om økonomi og sosiale tilhøve, men også om utanrikspolitikk.

Kvifor har det blitt slik? Eg trur vi kan peike på nokre tilhøve som verkar saman:

Japan har kulturelle sperrer mot at kvinner som får barn skal vere i jobb. Det er særs sjeldan seier både dei norske utsendingane og dei japanarane eg har snakka med.

Det er dyrt å ha barn, på grunn av høge prisar på barnehagar, skulegong og andre utgifter til barn. Difor får få par meir enn 1-2 barn. Dei har ikkje råd.

For det tredje er det praktisk krevjande. Japanarane arbeider lange dagar og i byane har dei lange heimreiser. Ein journalist eg snakka med sa at han slutta på jobben om lag klokka 19 kvar kveld. I følge han er det heilt vanleg å arbeide 9-10 timar dagleg.

I tillegg vil eg tru at den usikkerheita om framtida som har herska i ein del år har ein forsterkande effekt. Det bidrar i alle fall ikkje til at det vert fødd fleire barn.

Det er tydeleg at det er omskrive og omdiskutert her. Men det er ikkje på toppen av dagsorden. Det kjem litt ned på lista, etter auka økonomisk vekst og tryggingspolitikken. Mange ser problemet, og det vert gjort ein del politiske forsøk på å gjere noko med det. Den sittande regjeringa har auka barnetrygda og gjort vidaregåande skule gratis for å gjere det meir attraktivt å få barn. I tillegg er utbygging av barnehageplassar, eingongsutbetaling ved fødsel og refusjon av legeutgifter blant tiltaka som er prioritert dei seinare åra.

Men to hindringar står kanskje i vegen. For det første er det kortsiktige ønsket om å få opp veksten viktigare for politikarane. Japan har direkte og indirekte blitt ramma av tre finanskriser på 20 år; si eiga eigedoms og aksjeboble rundt 1990, finanskrisa i Asia i 1999 og den globale finanskrisa i 2008. Å få opp veksten og produksjonen etter desse har blitt eit gjennomgåande tema som har førsteprioritet i den økonomisk politikken. Til ein viss grad er det ein motsetnad mellom desse måla. Det er lite rom for mindre arbeid, lenger permisjonar og dyrare velferdtiltak på kort sikt, sjølv om det på lang sikt hadde vore bra for arbeid og vekst.

For det andre verkar det i liten grad som om diskusjonen går til kjernen av problemet; Japansk arbeids- og familiemønster. I Japan er det særs vanskeleg å kombinere arbeid og barn, og difor er det få som gjer det. Kvinner som får barn sluttar ofte å arbeide, medan dei som arbeider i mindre grad får barn. Kombinasjonen av lange arbeidsdagar, ein kultur for sterkt press i jobben og langt dårlegare velferdsordningar enn i Europa har i mange år vore god for japansk økonomi og billeg å drifte. Landet har til dømes 5% moms, eit nivå europeiske land kan drøyme om.

Men no ønskjer fleire og flerie kvinner å arbeide, det er behov for dei i arbeidslivet samstundes som Japan treng fleire barn. Då trengs det truleg endring.

Økonomiprofessor Eisuke Sakakibara, tidlegare embedsmann i finansdepartementet og politikar, sa til komiteen under ein middag i går at Japan må gå i retning av ein europeisk velferdsstatsmodell for å handtere problemet. Den noverandre regjeringa har då også peika på Skandinavia som ein modell for samfunnsutviklinga.

Interessant, men både kulturelt og politisk er det langt før Japan er der.

Eg skjønar straks eg går nokre skritt bortover eit fortau i Tokyo at det er det pop-kulturelle Japan som har forma mine inntrykk av landet. Det er Murakamis, Sakamotos og Mangaens Japan eg ser for meg. Eller Japan a la Lost in Translation; Det er ei scene mot slutten av filmen der Scarlett Johansen står med ein paraply eller noko ved eit gatekryss, og så druknar ho nesten i folk som passerer. Det er visst ein fotgjengarovergang i bydelen Shibuya der 3000 menneske passerer kvar gong (eg går ikkje god for talet, men det høyrest tøft ut).

Faktisk passar desse bileta nokså bra på det eg ser. Eg går rundt i strøket Akihabara som har fullt av butikkar med forbrukarelektronikk av alle slag. Neonlys og plakatar heng så og seie utover gatene (sjå biletet til høgre). Trengselen er stor – det er den visst over alt i Tokyo. Her i strøket er det ungdomar som skapar den. Dei er enno meir styla enn det eg er van med frå europeiske og amerikanske storbyar. Moderne og dyre frisyrer, solbriller og klær. Sminken på jentene er i pastell, gutane har baggy bukser. Dette er eit slags Amerika tenkjer eg. Hyperamerika. Dei har til og med amerikansk uttak til stikkontaktane. Og dei elskar baseball i Japan!

Ein samtale med eit par av dei norske tilsette på ambassaden stadfestar inntrykket av tung kulturell amerikansk innverknad. Men som ministerråden ved ambassaden seier; dei ser ut som amerikanske eller europeiske ungdomar på utsida, men er heilt ulike inni. Der er dei japanske, og det er noko eige.

Tidlegare på dagen var vi innom eit buddistisk tempel (sjå bilete under). Det minte meg på eit anna bilete av Japan som eg også har frå kulturen. Eit Japan av Shogun, tempel og keisarlege dyder formidla av Kurosawa og Mishima. Det har vore ein spennande dag i Tokyo, men eg tenkjer allereie at det er trist at eg ikkje skal få trenge meir inn i eit spennande og komplekst land og folk. I kveld er det middag med japanske akademikarar og journalistar på ambassaden.

Meir frå det og dei første offisielle møta i morgon. På det siste biletet under et delar av utanrikskomiteen nydeleg Tempura, Sashimi og Misosuppe til lunsj.